Đạo luật AI châu Âu: lô tiêu không phải lo, máy mua từ EU thì có

/ AI trong công nghiệp thực phẩm, Blog
Cụm cô đặc inox nhập từ châu Âu trong nhà máy nước quả

Đạo luật AI của châu Âu liệt kê tám lĩnh vực mà ở đó AI bị xếp “rủi ro cao”.

Không có lĩnh vực nào tên là thực phẩm.

Không có chế biến. Không có nông nghiệp. Không có kiểm soát chất lượng sản xuất.

Câu tôi hay được hỏi: “Châu Âu có luật AI rồi, hàng mình xuất sang có phải làm thêm hồ sơ không?” Câu trả lời ngắn: lô tiêu, thùng puree, bao gelatine không phải là “hệ thống AI”. Đạo luật này không đặt thêm thủ tục nào lên lô hàng.

Nhưng nó chạm tới nhà máy Việt Nam ở hai chỗ mà ít người để ý: cái máy có AI anh chị mua từ châu Âu, và phần mềm dùng AI để theo dõi, chấm điểm công nhân.

Châu Âu đã chốt gì, và chốt đến đâu

Đạo luật AI của EU là Quy định (EU) 2024/1689, có hiệu lực từ 01/08/2024. Phần nặng nhất — nghĩa vụ cho hệ thống rủi ro cao — vừa bị lùi.

Ngày 24/07/2026, Công báo EU đăng Quy định (EU) 2026/1744, gọi tắt là Digital Omnibus về AI, có hiệu lực từ 27/07/2026, sau khi Nghị viện thông qua ngày 16/06 và Hội đồng ngày 29/06/2026. Ba thay đổi liên quan tới ngành mình:

Nội dung Trước Omnibus Sau Omnibus
AI rủi ro cao thuộc Phụ lục III (việc làm, tín dụng, giáo dục…) 02/08/2026 02/12/2027
AI rủi ro cao gắn trong sản phẩm thuộc Phụ lục I 02/08/2027 02/08/2028
Máy móc có AI Phụ lục I, Mục A — chịu gần như toàn bộ nghĩa vụ Chuyển sang Mục B — chỉ chịu một số điều khoản

Dòng cuối là dòng quan trọng với người mua thiết bị.

Quy định Omnibus bỏ Chỉ thị Máy móc khỏi Mục A và đưa Quy định Máy móc (EU) 2023/1230 vào Mục B. Với máy móc, AI Act giờ chỉ còn áp Điều 6(1), Điều 60a và Điều 102–112. Các yêu cầu an toàn cho AI sẽ được viết thẳng vào Quy định Máy móc: Uỷ ban châu Âu phải ban hành văn bản uỷ quyền trước 02/08/2028 để làm việc đó.

Còn bản thân Quy định Máy móc 2023/1230 thì áp dụng bắt buộc từ 20/01/2027, thay Chỉ thị 2006/42/EC. Lần đầu tiên, quy định máy móc có điều khoản riêng cho bộ phận an toàn có hành vi tự tiến hoá dùng học máy. Nhóm này bị xếp vào danh mục máy rủi ro cao và phải qua đánh giá của tổ chức được thông báo, không được tự công bố hợp quy, theo tổng hợp của Baker McKenzie.

Về chế tài, con số “phạt 7% doanh thu” hay được nhắc chỉ dành cho vi phạm lệnh cấm. Vi phạm nghĩa vụ của nhà cung cấp hay người triển khai là tới 15 triệu EUR hoặc 3%, theo Điều 99.

Văn bản nói gì — và chỗ nó còn để trống

Phụ lục III không có thực phẩm. Tám lĩnh vực gồm: sinh trắc học; hạ tầng trọng yếu; giáo dục; việc làm và quản lý người lao động; dịch vụ thiết yếu như tín dụng, bảo hiểm; thực thi pháp luật; di cư và biên giới; tư pháp và bầu cử. “Hạ tầng trọng yếu” chỉ gồm hạ tầng số, giao thông đường bộ, cấp nước, khí, nhiệt, điện. Nhà máy chế biến không nằm trong đó.

Yêu cầu với lô hàng vẫn do luật thực phẩm EU và hệ thống cảnh báo RASFF quyết định. Năm 2025, nhóm gia vị có 377 thông báo, hồ tiêu chiếm khoảng 5%, ochratoxin A và aflatoxin được nêu tên, theo báo cáo năm của DG SANTE. Đó mới là chỗ lô tiêu bị giữ lại. Không phải AI Act.

Chỗ việc làm là chỗ nhà máy dễ “dính” nhất. Điểm 4 Phụ lục III gồm AI dùng để giao việc, theo dõi và đánh giá hiệu suất, hành vi người lao động. Trong EU, người triển khai loại AI này phải giao người đủ năng lực giám sát, lưu nhật ký ít nhất sáu tháng, và thông báo cho người lao động cùng đại diện của họ trước khi đưa vào dùng, theo Điều 26. Camera AI đếm năng suất từng công nhân trên chuyền lựa hạt nằm đúng vào vùng này.

Phạm vi ngoài lãnh thổ có, nhưng mờ. Điều 2(1)(c) áp cho nhà cung cấp và người triển khai ở nước thứ ba khi đầu ra của hệ thống AI được sử dụng tại EU.

Vậy máy phân loại dùng AI ở nhà máy Bình Phước, loại hạt lép, rồi hạt tốt được bán sang Hamburg — có tính là “đầu ra dùng tại EU” không?

Đến cuối tháng 9/2026, tôi chưa thấy hướng dẫn chính thức nào của Uỷ ban trả lời câu này cho AI dùng nội bộ ở nhà máy ngoài EU. Cách tôi đọc: đầu ra của máy là quyết định giữ hay loại một hạt, và quyết định đó được dùng ở Việt Nam; thứ sang EU là hạt tiêu, không phải kết quả của thuật toán. Kể cả khi có ai đọc khác, máy phân loại vẫn không thuộc Phụ lục III. Nhưng đây là cách đọc của tôi, không phải văn bản.

Hướng dẫn phân loại vẫn là dự thảo. Uỷ ban công bố dự thảo hướng dẫn phân loại hệ thống rủi ro cao ngày 19/05/2026, trễ hơn hạn gốc 02/02/2026; đợt tham vấn đóng 23/07/2026, theo DLA Piper. Theo những gì tôi tra được, bản chính thức chưa ra. Nghĩa là ranh giới giữa “AI kiểm lỗi chất lượng” và “AI là bộ phận an toàn” vẫn chưa có câu trả lời chốt từ Brussels.

Hộ chiếu Sản phẩm Số cũng không áp cho thực phẩm. Quy định Thiết kế sinh thái (EU) 2024/1781 loại trừ thực phẩm và thức ăn chăn nuôi. Ai chào “hộ chiếu số bắt buộc cho hàng thực phẩm xuất EU” thì nên hỏi lại căn cứ.

Nhà máy Việt Nam có nên lo — lo cái gì

Quan điểm của tôi không đổi: nên dùng AI, nhưng mua dữ liệu trước, mua thuật toán sau. AI Act không đổi thứ tự đó, chỉ thêm một lý do để đọc kỹ hợp đồng thiết bị.

Lô hàng xuất khẩu: không cần làm gì thêm vì AI Act. Tiền nên dồn vào thứ buyer thật sự kiểm: dư lượng, độc tố nấm, vi sinh, truy xuất.

Máy có AI mua từ châu Âu: đây là chỗ phải để ý. Nghĩa vụ đánh giá, hồ sơ kỹ thuật, tổ chức được thông báo — tất cả nằm ở hãng chế tạo. Nhưng Quy định Máy móc điều chỉnh máy đưa ra thị trường hoặc đưa vào sử dụng trong EU. Máy đóng thùng sang Cát Lái thì, theo cách tôi đọc, các nghĩa vụ đó không tự động đi theo. Muốn được bảo vệ ngang khách hàng Đức, anh chị phải ghi nó vào hợp đồng.

Cũng cần nói rõ: phần lớn AI trên dây chuyền thực phẩm không phải “bộ phận an toàn”. Máy phân loại loại hạt lép, camera soi dị vật, phần mềm dự báo hỏng bơm bảo vệ chất lượng và tiền, không bảo vệ người đứng máy. Nhóm bị siết là AI giữ chức năng an toàn cho con người, kiểu hệ thống dừng máy khi có người bước vào vùng nguy hiểm.

AI theo dõi công nhân: dùng chuẩn EU làm thước đo, dù luật không bắt. Nhà máy ở Việt Nam không bị AI Act ràng buộc ở điểm này. Nhưng nếu định lắp camera AI đếm năng suất từng người, cách EU đặt điều kiện — có người giám sát, có nhật ký, báo trước cho công nhân — là bộ khung đáng mượn.

Cơ chế quản lý: năm điểm cho một cái máy có AI nhập từ châu Âu

Người ký hồ sơ HACCP vẫn là người chịu trách nhiệm trước buyer. Máy thông minh tới đâu cũng không ký thay được.

  1. Một người chủ quản có tên. Không phải “phòng kỹ thuật”. Một người cụ thể chịu trách nhiệm kết quả phân loại của máy, được hãng đào tạo, và là người duy nhất được duyệt thay đổi mô hình.
  2. Dữ liệu có chủ. Ảnh chụp, tỷ lệ loại, nhật ký lỗi — ai được ghi, ai được sửa, lưu bao lâu, ai được xem. Hợp đồng phải ghi dữ liệu vận hành thuộc về nhà máy, xuất ra được ở định dạng mở, lưu không ít hơn mốc sáu tháng mà EU đặt cho người triển khai.
  3. Thẩm định trước khi tin. Chạy song song với cách phân loại cũ ít nhất một mùa vụ, trên nguyên liệu của chính mình, so sai số theo từng tuần. Số demo ở xưởng hãng không phải số của anh chị.
  4. Con người giữ quyền dừng. Viết ra ngưỡng: tỷ lệ loại vượt bao nhiêu thì máy chỉ cảnh báo, vượt bao nhiêu thì trưởng ca phải dừng chuyền và kiểm tay. Mỗi lần hãng cập nhật mô hình từ xa, coi như máy mới — thẩm định lại.
  5. Đo lợi ích bằng tiền. Tổn thất hạt tốt bị loại nhầm giảm bao nhiêu tấn, lô bị buyer trả về giảm bao nhiêu. Không đo bằng “độ chính xác 99%” trong tờ quảng cáo.

Sáu câu phải hỏi hãng thiết bị châu Âu trước khi ký

  1. Máy này có bộ phận nào dùng học máy để bảo đảm chức năng an toàn cho người vận hành không? Nếu có, đánh giá sự phù hợp theo Quy định Máy móc 2023/1230 do tổ chức được thông báo nào thực hiện?
  2. Bản giao cho Việt Nam có cùng cấu hình, cùng hồ sơ kỹ thuật với bản bán trong EU không? Anh có cam kết bằng văn bản rằng máy đáp ứng 2023/1230 như khi đưa ra thị trường EU không?
  3. Mô hình AI được cập nhật từ xa thế nào, ai quyết định cập nhật, và nhà máy có quyền từ chối hoặc quay về phiên bản cũ không?
  4. Dữ liệu vận hành — ảnh, nhật ký, tỷ lệ loại — thuộc về ai, lưu ở đâu, xuất ra được định dạng gì, và mất bao lâu để lấy đủ dữ liệu một mùa vụ?
  5. Máy có chức năng nào theo dõi, đếm, hay chấm điểm người vận hành không? Nếu có, tắt được không?
  6. Độ chính xác anh công bố được đo trên nguyên liệu nào, ở tốc độ băng tải nào — và anh có đồng ý đưa chỉ tiêu phân loại vào biên bản SAT trên nguyên liệu của tôi không?

Câu thứ sáu là câu tôi thấy hãng ngập ngừng nhiều nhất.

Tôi tổng hợp 37 câu hỏi phải hỏi nhà cung cấp thiết bị trước khi ký hợp đồng, gồm cả phần về hồ sơ kỹ thuật, quyền với dữ liệu và điều khoản nghiệm thu. Tải bản đầy đủ tại foodtech.paulnguyen.vn, hoặc nhắn Zalo 0938 613 408.

Đang cầm bản chào giá máy có AI và cần người đọc cùng: đăng ký phiên chẩn đoán dự án, 45–60 phút, không tính phí.

Đọc thêm: AI trong nhà máy thực phẩm: dùng ở đâu, chưa nên dùng ở đâu · Đọc báo giá thiết bị: sáu chỗ nhà cung cấp để trống · Có chứng nhận Halal rồi, kho vẫn làm hỏng được lô hàng

Bài viết là góc nhìn của người làm dự án thiết bị, không phải tư vấn pháp lý. Với trường hợp cụ thể, doanh nghiệp nên đối chiếu văn bản gốc và hỏi luật sư.

Nguồn

  1. Quy định (EU) 2026/1744 của Nghị viện và Hội đồng châu Âu ngày 08/07/2026 (Digital Omnibus on AI), Công báo EU 24/07/2026 — EUR-Lex. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:32026R1744 (truy cập 26/09/2026)
  2. Digital Omnibus on AI — Legislative Train Schedule, Nghị viện châu Âu. https://www.europarl.europa.eu/legislative-train/package-digital-package/file-digital-omnibus-on-ai (truy cập 26/09/2026)
  3. Quy định (EU) 2024/1689 (AI Act) — văn bản gốc: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj ; bản trích theo điều tại artificialintelligenceact.eu: Điều 2 https://artificialintelligenceact.eu/article/2/ · Điều 26 https://artificialintelligenceact.eu/article/26/ · Điều 99 https://artificialintelligenceact.eu/article/99/ · Phụ lục III https://artificialintelligenceact.eu/annex/3/ (truy cập 26/09/2026)
  4. Quy định (EU) 2023/1230 về máy móc, 14/06/2023 — EUR-Lex. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/1230/oj/eng ; trang Machinery của Uỷ ban châu Âu (áp dụng từ 20/01/2027): https://single-market-economy.ec.europa.eu/sectors/mechanical-engineering/machinery_en (truy cập 26/09/2026)
  5. Machinery Regulation — Product Risk Radar, Baker McKenzie. https://www.bakermckenzie.com/en/insight/publications/resources/product-risk-radar-articles/machinery-regulation (truy cập 26/09/2026)
  6. EU AI Act Omnibus Agreement — Postponed High-Risk Deadlines and Other Key Changes, Gibson Dunn, 2026. https://www.gibsondunn.com/eu-ai-act-omnibus-agreement-postponed-high-risk-deadlines-and-other-key-changes/ (truy cập 26/09/2026)
  7. Draft Commission guidelines on the classification of high-risk AI systems, Uỷ ban châu Âu, 19/05/2026. https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/draft-commission-guidelines-classification-high-risk-ai-systems ; DLA Piper, 18/06/2026: https://www.dlapiper.com/en/insights/publications/2026/06/eu-commission-draft-guidelines-on-classification-of-high-risk-ai-systems-key-points (truy cập 26/09/2026)
  8. Alert and Cooperation Network — 2025 Annual Report, Uỷ ban châu Âu, DG SANTE, 2026. https://food.ec.europa.eu/document/download/5266bb47-4b7e-4558-9910-4c66519cbe7f_en?filename=acn_annual-report_2025.pdf (truy cập 26/09/2026)
  9. Ecodesign requirements for sustainable products — tóm tắt Quy định (EU) 2024/1781, EUR-Lex. https://eur-lex.europa.eu/EN/legal-content/summary/ecodesign-requirements-for-sustainable-products.html (truy cập 26/09/2026)

Các bài liên quan