Việt Nam có hơn 5.000 loài cây thuốc. Xuất khẩu dược liệu chỉ được vài trăm triệu USD, chưa tới 1% thị phần thế giới. Bài “Đánh thức vàng xanh” trên Nhịp Cầu Đầu Tư ngày 09/11/2026 nêu đúng câu hỏi: vì sao tài nguyên nhiều mà giá trị ít. Bài báo cũng nêu một câu tôi cho là quan trọng nhất: không đạt chuẩn GACP-WHO, thảo dược chỉ bán được như gia vị hoặc nông sản cấp thấp. Tôi muốn nói tiếp câu đó bằng ngôn ngữ của nhà máy. Ranh giới ấy không nằm ở vườn. Nó nằm ở 48 giờ đầu sau thu hái và ở xưởng sơ chế.
Ngắn gọn: cùng một củ gừng Việt Nam, bán tươi sang Indonesia được khoảng 0,5 USD/kg, xuất gừng nguyên bình quân 2,43 USD/kg, gừng xay 3,47 USD/kg. Dược liệu nhóm HS 1211 xuất bình quân khoảng 6,8 USD/kg. Khoảng cách đó không do giống cây. Nó do người mua tin được bao nhiêu vào từng lô hàng: định danh loài, kim loại nặng, vi sinh, độc tố nấm, dư lượng, hoạt chất. Mỗi chỉ tiêu được quyết ở một khâu cụ thể trong xưởng.
Tóm tắt nhanh
- Việt Nam có hơn 5.000 loài cây thuốc nhưng, theo phát biểu tại một hội thảo tháng 9/2026, trong nước mới tự đáp ứng 25–30% nhu cầu 60–80 nghìn tấn dược liệu mỗi năm.
- Năm 2023, Việt Nam xuất 11.556 tấn dược liệu nhóm HS 1211, thu 78,18 triệu USD, bình quân khoảng 6,8 USD/kg. Gừng nguyên chỉ 2,43 USD/kg, nghệ 1,86 USD/kg.
- GACP-WHO bao trùm cả trồng, thu hái và sơ chế ban đầu: rửa, cắt, sấy, bảo quản. Phần lớn rủi ro chất lượng sinh ra ở khâu sơ chế.
- Trên hệ thống cảnh báo RASFF của EU, Việt Nam là xuất xứ của 23 trong 57 cảnh báo quế từ 2020 tới 17/10/2026; 11 ca là chì hoặc thủy ngân.
- Ngưỡng EU cho gừng khô, nghệ: aflatoxin B1 5 µg/kg, chì 1,50 mg/kg. Không có xưởng sơ chế đúng chuẩn thì không giữ được các ngưỡng này qua từng lô.
- Chọn thị trường và nhóm pháp lý trước (thực phẩm, thực phẩm bổ sung hay thuốc thảo dược), rồi mới thiết kế xưởng.
Một củ gừng, bốn mức giá
Bài báo kể câu chuyện Công ty Thảo dược Tây Nguyên (DATO). Doanh nghiệp có nhà máy chế biến 200 tấn nguyên liệu mỗi năm, vùng liên kết khoảng 300 ha với hơn 500 hộ, phần lớn là đồng bào dân tộc thiểu số. Họ đã xuất 48 tấn gừng tươi sang Mỹ, làm trà túi lọc, sâm dây, gừng, nghệ, lạc tiên, và đang tiếp cận Úc, Hàn Quốc, Trung Đông. Đó là hướng đi đúng: rời khỏi nguyên liệu thô.
Số thương mại cho thấy vì sao phải rời. Theo số Việt Nam tự khai với UN Comtrade năm 2023, gừng nguyên xuất được 8.926 tấn, 21,65 triệu USD, tức khoảng 2,43 USD/kg. Gừng xay xuất 1.529 tấn, 5,31 triệu USD, khoảng 3,47 USD/kg. Nghệ xuất 2.782 tấn, khoảng 1,86 USD/kg, trong đó 75% đi Ấn Độ. Phía Indonesia khai nhập gừng Việt Nam năm 2025 với giá bình quân chỉ khoảng 0,5 USD/kg.
Nhóm HS 1211, tức cây và bộ phận cây dùng làm dược liệu, hương liệu, xuất 11.556 tấn năm 2023, được 78,18 triệu USD. Bình quân khoảng 6,8 USD/kg. Đây là mã gộp nhiều loài, nên chỉ dùng để thấy bậc giá, không dùng làm giá của một loài cụ thể.
Giữa 0,5 USD và 6,8 USD là một chuỗi bằng chứng. Người mua gừng tươi chỉ hỏi kiểm dịch và dư lượng. Người mua gia vị hỏi thêm ẩm, vi sinh, aflatoxin, chì. Người mua nguyên liệu dược hoặc thực phẩm bổ sung hỏi thêm định danh loài, hàm lượng hoạt chất và hồ sơ từng lô từ vùng trồng tới bao gói. Mỗi bậc giá là một bậc bằng chứng.

GACP-WHO là chuyện của nhà máy, không chỉ của vườn
Nhiều người nghe GACP thì nghĩ tới ruộng trồng. Bản hướng dẫn GACP của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ban hành năm 2003 rộng hơn thế. Nó gồm trồng trọt, thu hái tự nhiên, và cả sơ chế ban đầu: làm sạch, cắt, sấy, đóng gói, bảo quản, vận chuyển. Ở Việt Nam, Thông tư 19/2019/TT-BYT quy định thực hành tốt nuôi trồng, thu hái dược liệu theo cùng tinh thần đó.
Lý do rất đơn giản. Một củ gừng sạch ngoài ruộng có thể thành lô hàng hỏng sau hai ngày nằm đống chờ sấy. Một mẻ hồi đạt dư lượng có thể bị cảnh báo vì khói lò sấy. Một lô bột nghệ đạt vi sinh lúc ra máy nghiền có thể nhiễm lại ở khâu đóng gói. Vùng trồng quyết định dư lượng và kim loại nặng nền. Xưởng sơ chế quyết định gần như mọi thứ còn lại.
Bài báo nói thách thức lớn nhất của doanh nghiệp là đồng bộ chất lượng, năng lực sản xuất và chi phí theo yêu cầu của từng thị trường. Tôi đồng ý, và nói cụ thể hơn: đồng bộ chất lượng nghĩa là lô thứ năm mươi có cùng thông số với lô thứ nhất. Muốn vậy, các thông số sấy, giảm vi sinh, đóng gói phải được đặt, đo và ghi lại. Không có xưởng thiết kế cho việc đó thì không có đồng bộ.
Hàng Việt bị cảnh báo vì gì: mỗi lỗi là một khâu
Tôi tra hệ thống cảnh báo RASFF của EU cho gia vị và thảo dược Việt Nam ngoài hồ tiêu, giai đoạn 2020 tới 17/10/2026. Quế nhiều nhất: Việt Nam là xuất xứ của 23 trong 57 cảnh báo quế toàn hệ thống, khoảng 40%. Trong 23 ca đó, 11 ca là chì hoặc thủy ngân, 5 ca vi sinh, 2 ca ethylene oxide, 2 ca sulphite. Hồi có 2 cảnh báo, đều là anthraquinone, một ca kèm PAH. Gừng xay có 1 ca aflatoxin. Nghệ có 1 ca chlorpyrifos, bị Ba Lan từ chối tại biên giới. Sả cắt đông lạnh có 1 ca Salmonella.
Phía Mỹ, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm (FDA) đưa bột gừng, bột nghệ của một số doanh nghiệp Việt Nam vào Cảnh báo nhập khẩu 99-19 vì Salmonella. Mục mới nhất là bột sả, ngày 13/03/2026.
Đọc theo con mắt người thiết kế dây chuyền, danh sách này là một bản đồ:
| Lỗi bị cảnh báo | Sinh ra ở đâu | Khâu xưởng phải kiểm soát |
|---|---|---|
| Chì, thủy ngân | Đất vùng trồng, đất cát bám, tạp chất | Chọn vùng, rửa và loại tạp; kiểm từng lô nguyên liệu vào |
| Aflatoxin | Nguyên liệu ẩm nằm chờ, sấy chậm | Thời gian từ thu hái tới sấy; ẩm đích sau sấy; kho khô |
| Anthraquinone, PAH | Khói khi sấy trực tiếp bằng củi | Sấy gián tiếp, khí nóng sạch không tiếp xúc khói |
| Salmonella, vi khuẩn sinh bào tử | Sân phơi, tay người, tái nhiễm sau xử lý | Khâu giảm vi sinh có thông số; tách khu sạch và khu bẩn |
| Ethylene oxide | Xông hóa chất để giảm vi sinh | Bỏ xông; dùng hơi nước bão hòa có kiểm chứng |
| Thuốc bảo vệ thực vật | Vùng trồng | Hồ sơ vùng trồng, nhật ký phun, lấy mẫu trước thu mua |
Trong sáu dòng trên, chỉ dòng cuối hoàn toàn thuộc về vườn. Năm dòng còn lại có ít nhất một nửa nằm trong xưởng.

Xưởng sơ chế: tám điểm quyết định
Ngưỡng của EU cho gừng khô và nghệ là 5 µg/kg aflatoxin B1, 10 µg/kg aflatoxin tổng, 1,50 mg/kg chì với rễ và thân rễ khô. Với ethylene oxide, mức tối đa ở EU là 0,1 mg/kg, bằng giới hạn định lượng của phép thử. Nói cách khác, gần như không được có. Các con số này không giữ được bằng kiểm nghiệm cuối cùng. Chúng chỉ giữ được bằng một xưởng có tám điểm sau được thiết kế từ đầu:
- Nhận nguyên liệu và định danh. Mỗi xe nguyên liệu có mã lô, tên loài, vùng trồng, ngày thu hái. Với dược liệu, định danh sai loài là lỗi nặng nhất, vì nó làm sai cả sản phẩm.
- Thời gian chờ. Từ thu hái tới sấy phải có giới hạn và được ghi lại. Đây là chỗ aflatoxin bắt đầu.
- Rửa, loại tạp. Loại đất, cát, đá, kim loại. Phần lớn chì bám ngoài đi ra ở đây.
- Cắt, thái. Độ dày lát quyết định tốc độ sấy và độ đồng đều.
- Sấy. Sấy gián tiếp, không cho khói chạm sản phẩm. Nhiệt độ chọn theo hoạt chất cần giữ: tinh dầu của gừng, sả dễ bay hơi hơn nhiều chất khác. Ẩm đích phải đo, không đoán bằng tay.
- Giảm vi sinh. Hơi nước bão hòa trong thiết bị kín, có thông số nhiệt độ, thời gian, và sấy lại sau xử lý. Phải đo tinh dầu, màu, hoạt chất trước và sau trên từng loại nguyên liệu. Không có thông số chung cho mọi loài.
- Nghiền, phân loại, đóng gói trong khu sạch. Tách khu bẩn và khu sạch bằng tường, áp suất, lối đi. Không làm vậy thì vi sinh vừa giảm sẽ quay lại.
- Hồ sơ lô. Phiếu phân tích theo lô, lưu mẫu, truy được từ bao thành phẩm về vùng trồng.
Với trà túi lọc, điểm 6 và 7 càng quan trọng. Trà túi lọc là thực phẩm ăn ngay. Người mua sẽ đặt chỉ tiêu vi sinh như cho thực phẩm, không như cho nông sản phải nấu chín.

Chọn thị trường trước, chọn xưởng sau
Bài báo dẫn một dự báo thị trường thảo dược toàn cầu tăng gần 25% mỗi năm. Tôi không dùng con số đó làm căn cứ. Các hãng nghiên cứu thị trường đưa ra ước tính chênh nhau nhiều lần tùy cách định nghĩa “thảo dược”. Con số tôi tin hơn là doanh số đã xảy ra: theo Hội đồng Thực vật học Hoa Kỳ (ABC), thực phẩm bổ sung thảo dược bán tại Mỹ năm 2024 đạt 13,23 tỷ USD, tăng 5,4%; trong kênh hàng tự nhiên, nghệ đứng đầu.
Câu hỏi quan trọng hơn quy mô thị trường là: sản phẩm của anh chị vào nước nhập khẩu dưới tên gì. Cùng một củ gừng có thể là thực phẩm, thực phẩm bổ sung hay thuốc thảo dược. Mỗi nhóm là một bộ luật khác:
- EU, thuốc thảo dược truyền thống: theo Chỉ thị 2004/24/EC, phải chứng minh đã dùng làm thuốc ít nhất 30 năm, trong đó một nửa số năm ở EU. Chất lượng vẫn phải chứng minh như thuốc.
- EU, thực phẩm mới: theo Quy định (EU) 2015/2283, loài chưa được dùng đáng kể làm thực phẩm ở EU trước ngày 15/5/1997 phải qua thủ tục thực phẩm mới. Nhiều loài đặc hữu Việt Nam rơi vào nhóm này.
- Mỹ, thực phẩm bổ sung: nhà sản xuất phải theo quy định thực hành sản xuất tốt cho thực phẩm bổ sung (21 CFR 111) và đăng ký cơ sở với FDA.
- Gia vị, trà, thực phẩm thường: ngưỡng chất nhiễm, dư lượng, vi sinh như bảng ở trên.
Mỗi nhóm kéo theo một mức đầu tư xưởng khác. Gia vị cần khâu sấy và giảm vi sinh chuẩn. Thực phẩm bổ sung cần thêm phòng thử nghiệm hoạt chất và hồ sơ theo lô chặt hơn. Thuốc thảo dược cần một hệ thống quản lý chất lượng tầm khác. Chọn nhóm pháp lý trước. Rồi mới vẽ xưởng.
Việc cụ thể cho doanh nghiệp dược liệu đang tính chế biến sâu
- Viết ra cho từng sản phẩm: thị trường đích, nhóm pháp lý, ba chỉ tiêu người mua hỏi nhiều nhất. Trước khi xin báo giá thiết bị.
- Tra cảnh báo của thị trường đích cho loài của mình: RASFF với EU, Cảnh báo nhập khẩu của FDA với Mỹ. Lỗi người khác đã mắc là lỗi mình sẽ mắc.
- Đo thời gian từ thu hái tới sấy ở vùng liên kết hiện nay, theo từng vụ. Đó thường là con số bị bỏ qua.
- Kiểm tra lò sấy: khói có chạm sản phẩm không. Nếu có, đó là việc phải sửa trước tiên.
- Bỏ xông hóa chất để giảm vi sinh nếu đang dùng. Thử giảm vi sinh bằng hơi nước trên chính nguyên liệu của mình, đo hoạt chất trước và sau.
- Thiết kế mã lô từ cổng nhận nguyên liệu, theo câu hỏi người mua sẽ hỏi.
Phần bài viết không làm thay được
Bài viết đưa ra khung đọc. Nó không làm được những việc sau cho dự án của anh chị:
- Chọn nhóm pháp lý và thị trường đích cho từng loài, từ vùng nguyên liệu và vốn thật của doanh nghiệp.
- Chọn công nghệ sấy và giảm vi sinh cho từng loài, kèm phép thử giữ hoạt chất.
- Bố trí mặt bằng xưởng sơ chế có khu sạch, khu bẩn, dòng nguyên liệu và điểm ghi mã lô.
- Đối chiếu yêu cầu người mua với thông số thiết bị trước khi ký hợp đồng.
Nếu doanh nghiệp đang tính nâng một xưởng dược liệu, gia vị hay trà thảo mộc lên chuẩn xuất khẩu, hãy bắt đầu bằng một phiên chẩn đoán dự án: 45–60 phút, không tính phí. Mang theo ba thứ: danh sách loài và sản lượng mỗi vụ, yêu cầu của người mua nếu đã có, và sơ đồ xưởng hiện tại.
Đọc thêm:
- Tiệt trùng hơi nước cho quế, hồi hữu cơ xuất khẩu: chọn theo thị trường và dạng sản phẩm
- Năm điểm nghẽn khoa học công nghệ nông nghiệp có chung một mẫu số: bắt đầu từ người mua, không từ cái máy
- Bản tổng hợp trung lập trên FoodIndustry.vn: dược liệu xuất khẩu và chuẩn GACP-WHO
Chọn thị trường trước, chọn máy sau.
Nguồn tham khảo
- Sanh Cao, “Đánh thức ‘vàng xanh'”, Nhịp Cầu Đầu Tư, 09/11/2026 — hơn 5.000 loài cây thuốc; câu chuyện DATO (200 tấn/năm, khoảng 300 ha, hơn 500 hộ, 48 tấn gừng tươi sang Mỹ); quế, hồi 250–300 triệu USD/năm; xuất khẩu dược liệu chưa tới 1% thị phần; nhận định về GACP-WHO. nhipcaudautu.vn (tra 16/11/2026).
- UN Comtrade, số Việt Nam tự khai năm 2023 (HS 0910.11, 0910.12, 0910.30, 1211) và số nước nhập khai năm 2025 — gừng nguyên 8.926 tấn, 21,65 triệu USD; gừng xay 1.529 tấn, 5,31 triệu USD; nghệ 2.782 tấn, 5,17 triệu USD (Ấn Độ 75%); HS 1211 11.556 tấn, 78,18 triệu USD; Indonesia nhập gừng Việt Nam 7.796 tấn, 4,1 triệu USD. comtradeapi.un.org (tra 17/10/2026).
- VietnamPlus, “Khoa học công nghệ – chìa khóa nâng tầm giá trị dược liệu của Việt Nam”, 04/09/2026 — phát biểu tại hội thảo: nhu cầu 60–80 nghìn tấn dược liệu/năm, trong nước đáp ứng 25–30% (không phải thống kê chính thức). vietnamplus.vn (tra 17/10/2026).
- Tổ chức Y tế Thế giới, “WHO guidelines on good agricultural and collection practices (GACP) for medicinal plants”, 2003. who.int (tra 16/11/2026).
- Bộ Y tế, Thông tư 19/2019/TT-BYT ngày 30/7/2019 quy định thực hành tốt nuôi trồng, thu hái dược liệu và nguyên tắc, tiêu chuẩn khai thác dược liệu tự nhiên.
- RASFF Window của EU, tự tra qua giao diện công khai ngày 17/10/2026 — gia vị, thảo dược xuất xứ Việt Nam ngoài hồ tiêu, 2020 tới 17/10/2026; tìm theo chữ trong tiêu đề cảnh báo, nên có thể sót ca có tiêu đề không ghi tên mặt hàng. webgate.ec.europa.eu.
- FDA, Cảnh báo nhập khẩu 99-19 (Salmonella) — bột gừng, bột nghệ, bột sả xuất xứ Việt Nam. accessdata.fda.gov (tra 17/10/2026).
- Quy định (EU) 2023/915 về mức tối đa chất nhiễm bẩn, bản hợp nhất 19/08/2026 — aflatoxin B1 và tổng 5/10 µg/kg cho gừng khô, nghệ; chì 1,50 mg/kg cho rễ, thân rễ khô; tóm tắt của Eurofins 06/2026. eurofins.com (tra 17/10/2026).
- Cơ sở dữ liệu MRL của DG SANTE (Quy định (EC) 396/2005) — ethylene oxide 0,1 mg/kg (tổng ethylene oxide và 2-chloroethanol) cho tiêu, quế, gừng, nghệ (tra 10/10/2026).
- Ủy ban châu Âu, trang Herbal medicinal products — Chỉ thị 2004/24/EC, điều kiện 30 năm sử dụng, một nửa số năm ở EU. health.ec.europa.eu (tra 17/10/2026).
- Quy định (EU) 2015/2283 về thực phẩm mới, Điều 3 — mốc 15/5/1997. legislation.gov.uk (tra 17/10/2026).
- NutraIngredients, 10/09/2025, dẫn Hội đồng Thực vật học Hoa Kỳ (ABC) — doanh số thực phẩm bổ sung thảo dược tại Mỹ năm 2024 đạt 13,23 tỷ USD, tăng 5,4%. nutraingredients.com (tra 17/10/2026).
- eCFR, 21 CFR Part 111 — thực hành sản xuất tốt cho thực phẩm bổ sung. law.cornell.edu (tra 17/10/2026).
- Kinh nghiệm thiết kế dây chuyền của tác giả: bảng nối lỗi bị cảnh báo với khâu xưởng; tám điểm quyết định của xưởng sơ chế.
Bài viết của Paul Nguyen, góc nhìn kỹ thuật bổ sung cho bài báo nêu ở Nguồn 1 (truy cập ngày 16/11/2026). Số thương mại là số Việt Nam và nước nhập tự khai với UN Comtrade; nhóm HS 1211 là mã gộp nhiều loài. Số cảnh báo RASFF do tác giả tự tra, không phản ánh tỷ lệ vi phạm vì RASFF không công bố tổng số lô nhập. Ảnh đại diện: nền ảnh của Evandro Paula Alves trên Pexels (https://www.pexels.com/photo/36863450/).





