Nhiều nhà máy tôi đến vẫn giữ một bộ hồ sơ HACCP viết khoảng mười năm trước. Bìa dày, chữ ký đủ, cây quyết định CCP vẽ đẹp. Người viết bộ hồ sơ đó có khi đã nghỉ việc. Bộ hồ sơ vẫn được in lại mỗi năm, thay ngày ký, và vẫn qua được vài lần kiểm tra. Cho tới khi một chuyên gia đánh giá mở trang phân tích mối nguy và hỏi: “Mối nguy nào ở đây là mối nguy đáng kể, và anh chị dựa vào đâu để nói giới hạn này kiểm soát được nó?”
Câu hỏi đó đến từ bản sửa đổi năm 2020 của bộ nguyên tắc Codex. Bài này không giới thiệu lại HACCP. Nó chỉ ra ba chỗ trong hồ sơ cũ phải viết lại, và vì sao.
Ngắn gọn: Codex CXC 1-1969 sửa đổi năm 2020 giữ đủ 7 nguyên tắc và 12 bước, nhưng đổi ba chỗ chạm thẳng vào hồ sơ. Phân tích mối nguy phải chỉ ra mối nguy đáng kể, tách GHP cần chú ý hơn khỏi CCP. Giới hạn tới hạn và cả kế hoạch phải được thẩm định. Phần nền phải có cam kết lãnh đạo và quản lý chất gây dị ứng.
Tóm tắt nhanh
- Bộ “Nguyên tắc chung về vệ sinh thực phẩm” của Codex (CXC 1-1969) được sửa đổi các năm 1997, 2003, 2020 và 2022. Bản 2022 thêm Phụ lục IV: công cụ xác định CCP. Ở Việt Nam, TCVN 5603:2023 thay TCVN 5603:2008, xây dựng trên bản sửa đổi 2020.
- Chỗ 1: bảng phân tích mối nguy. Không còn là danh sách mọi mối nguy có thể có. Phải chấm, chọn ra mối nguy đáng kể, và gắn mỗi mối nguy với đúng tầng kiểm soát: GHP thường, GHP cần chú ý hơn, hay CCP.
- Chỗ 2: giới hạn tới hạn và thẩm định. Nguyên tắc 3 nay là “giới hạn tới hạn đã được thẩm định”. Nguyên tắc 6 nay bắt đầu bằng “thẩm định kế hoạch HACCP”, rồi mới tới thẩm tra.
- Chỗ 3: chương trình nền. Phải có cam kết của lãnh đạo, văn hoá an toàn thực phẩm, và hệ thống quản lý chất gây dị ứng từ khâu nhận nguyên liệu.
HACCP Codex 2020 khác bản cũ ở đâu?
Hồ sơ HACCP của phần lớn nhà máy Việt Nam viết trước năm 2020 dựa trên bản Codex 1997, sửa đổi năm 2003, qua TCVN 5603:2008. Ở bản đó, HACCP là một phụ lục đi kèm bộ nguyên tắc vệ sinh. Ở bản 2020, HACCP là chương thứ hai, đứng ngang chương thực hành vệ sinh tốt (GHP), và hai chương được viết để dùng cùng nhau.
Bảng dưới chỉ so những chỗ người viết hồ sơ phải động tay.
| Điểm | Bản 1997–2003 | Bản 2020–2022 |
|---|---|---|
| Vị trí HACCP | Phụ lục của bộ nguyên tắc | Chương 2, ngang chương GHP |
| Nguyên tắc 1 | Tiến hành phân tích mối nguy | Phân tích mối nguy và xác định biện pháp kiểm soát; chỉ mối nguy đáng kể vào kế hoạch HACCP |
| Nguyên tắc 3 | Thiết lập giới hạn tới hạn | Thiết lập giới hạn tới hạn đã được thẩm định |
| Nguyên tắc 6 | Thiết lập thủ tục thẩm tra | Thẩm định kế hoạch HACCP, rồi thiết lập thủ tục thẩm tra |
| Tầng GHP | Một lớp chung | GHP thường và GHP cần chú ý hơn |
| Văn hoá an toàn thực phẩm | Không nhắc | Có; cam kết của lãnh đạo và mọi người là yếu tố đầu tiên |
| Chất gây dị ứng | Không có mục riêng | Mục 13.2.7: quản lý từ nhận hàng, chế biến tới bảo quản |
| Xác định CCP | Cây quyết định ví dụ (Sơ đồ 2) | Phụ lục IV (2022): cây quyết định và bảng xác định CCP, dùng linh hoạt |
Bảy nguyên tắc vẫn là bảy. Mười hai bước vẫn là mười hai. Vì vậy nhiều người đọc lướt và kết luận “không đổi gì”. Đổi ở chữ. Mà trong hồ sơ an toàn thực phẩm, đổi chữ là đổi việc phải làm.
Điều này quan trọng với nhà máy xuất khẩu vì các chuẩn chứng nhận đọc theo Codex. BRCGS Food Safety Issue 9 yêu cầu kế hoạch an toàn thực phẩm áp dụng đủ các nguyên tắc HACCP của Codex, và đánh số các điều khoản HACCP của mình tương ứng với từng bước Codex. Bài HACCP và ISO 22000 khác nhau ở đâu giải thích bậc từ HACCP lên ISO 22000.

Chỗ 1: bảng phân tích mối nguy phải chọn ra mối nguy đáng kể
Bảng phân tích mối nguy cũ thường có một trong hai bệnh. Bệnh thứ nhất: liệt kê rất nhiều mối nguy cho mỗi công đoạn mà không chấm điểm, nên không ai biết mối nguy nào thật sự phải kiểm soát ở đâu. Bệnh thứ hai: gắn nhãn CCP cho quá nhiều thứ, kể cả rửa tay và vệ sinh nhà xưởng, vì người viết sợ bỏ sót.
Bản 2020 sửa cả hai bằng một định nghĩa. Mối nguy đáng kể là mối nguy mà phân tích cho thấy có khả năng xảy ra khi không được kiểm soát, và có khả năng gây bệnh hoặc thương tích nếu có mặt. Chỉ mối nguy đáng kể mới được xét để đặt CCP. Codex ghi rõ: CCP chỉ được xác định cho mối nguy đã được phân tích là đáng kể.
Mỗi mối nguy đáng kể sau đó phải được gắn vào đúng tầng kiểm soát. Đây là chỗ mới nhất của bản 2020.
GHP cần chú ý hơn là gì, và khác CCP thế nào?
Codex 2020 viết rằng mọi GHP đều quan trọng, nhưng có GHP ảnh hưởng tới an toàn thực phẩm nhiều hơn. Ví dụ Codex dùng: vệ sinh thiết bị và bề mặt tiếp xúc với thực phẩm ăn liền cần được chú ý hơn vệ sinh tường và trần. Chú ý hơn nghĩa là tần suất thực hiện, tần suất giám sát và tần suất thẩm tra cao hơn.
Như vậy nhà máy có ba tầng, không phải hai:
| Tầng | Dùng khi | Ví dụ ở nhà máy puree, nước quả | Khi lệch thì sao |
|---|---|---|---|
| GHP thường | Điều kiện chung, không nhắm mối nguy cụ thể | Vệ sinh tường, trần, lối đi; kiểm soát côn trùng | Sửa quy trình; thường không phải xử lý sản phẩm |
| GHP cần chú ý hơn | Mối nguy đáng kể kiểm soát được bằng GHP nhưng ảnh hưởng lớn | Vệ sinh bề mặt tiếp xúc sản phẩm sau thanh trùng; vệ sinh giữa hai sản phẩm có chất gây dị ứng khác nhau | Đánh giá từng trường hợp; có thể phải xử lý sản phẩm |
| CCP | Mối nguy đáng kể phải kiểm soát tại một bước, lệch là ra sản phẩm có thể không an toàn | Nhiệt độ và thời gian thanh trùng; dò kim loại cuối dây chuyền | Hành động định sẵn với sản phẩm, viết riêng cho từng CCP |
Cột “Khi lệch thì sao” lấy từ Bảng 1, Phụ lục I của Codex 2020. Đó là cột tôi bảo đội chất lượng đọc trước. Nếu một biện pháp mà khi lệch anh chị chỉ cần sửa quy trình, không cần giữ hàng, thì nó gần như chắc chắn không phải CCP.
Viết lại chỗ 1 nghĩa là: mỗi dòng của bảng phân tích mối nguy có thêm hai cột, “đáng kể hay không, vì sao” và “tầng kiểm soát”. Phụ lục III của Codex có mẫu bảng tính. Phụ lục IV, thêm năm 2022, có cây quyết định và bảng xác định CCP. Codex ghi cây quyết định nên được dùng linh hoạt, và có thể dùng cách khác như hỏi ý kiến chuyên gia. Cây quyết định là công cụ, không phải bằng chứng.
Chỗ 2: giới hạn tới hạn và hồ sơ thẩm định
Ở bản cũ, Nguyên tắc 3 là “thiết lập giới hạn tới hạn”. Ở bản 2020 là “thiết lập giới hạn tới hạn đã được thẩm định”. Ở bản cũ, Nguyên tắc 6 là “thiết lập thủ tục thẩm tra để xác nhận hệ thống HACCP vận hành hiệu quả”. Ở bản 2020 là “thẩm định kế hoạch HACCP, rồi thiết lập thủ tục thẩm tra”.
Trong hồ sơ cũ, tôi hay gặp giới hạn tới hạn ghi “theo kinh nghiệm”, “theo hướng dẫn của nhà cung cấp thiết bị”, hoặc chép từ một tài liệu mẫu, không có bằng chứng đi kèm. Codex 2020 (mục 19.11.1) đòi thẩm định trước khi áp dụng kế hoạch: chứng minh rằng mối nguy, CCP, giới hạn, biện pháp, tần suất giám sát, hành động khắc phục, tần suất thẩm tra cùng nhau kiểm soát được mối nguy đáng kể. Bằng chứng có thể là tài liệu khoa học, mô hình toán, nghiên cứu thẩm định, hoặc hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền. Codex có một hướng dẫn riêng cho việc này, CXG 69-2008. Khi dùng hướng dẫn bên ngoài, phải chứng minh giới hạn đó áp dụng được cho đúng sản phẩm, đúng quy trình của mình.
Một hồ sơ thẩm định cho mỗi CCP, theo cách tôi làm, gồm năm thứ:
- Mối nguy đáng kể và mức chấp nhận được, có nguồn.
- Giới hạn tới hạn và tài liệu chứng minh giới hạn đó đạt mức chấp nhận được với sản phẩm này.
- Điều kiện để tài liệu đó còn đúng: độ nhớt, cỡ hạt, Brix, lưu lượng, cách đo nhiệt độ.
- Bằng chứng từ chạy thật ở điều kiện sản xuất, trong giai đoạn đầu áp dụng.
- Danh sách thay đổi buộc phải thẩm định lại: sản phẩm mới, nguyên liệu mới, thiết bị mới, đổi công suất.
Mục 5 là chỗ nhà máy hay quên nhất. Codex ghi: mọi thay đổi có thể ảnh hưởng tới an toàn thực phẩm đều phải xem lại hệ thống HACCP, và khi cần thì thẩm định lại kế hoạch. Nâng công suất dây chuyền từ 3 lên 5 tấn giờ mà không đụng tới hồ sơ thẩm định thanh trùng là một lỗi tôi đã thấy nhiều lần. Bài thẩm định và thẩm tra HACCP phân biệt kỹ hai chữ hay bị dùng lẫn này.
Chỗ 3: phần nền phải có cam kết lãnh đạo và quản lý chất gây dị ứng
Chương trình tiên quyết trong hồ sơ cũ thường đủ các mục quen thuộc: nước, vệ sinh, côn trùng, sức khoẻ nhân viên, bảo trì. Bản 2020 thêm hai thứ mà hồ sơ cũ gần như không có.
Văn hoá an toàn thực phẩm. Codex 2020 viết rằng nền tảng để mọi hệ thống vệ sinh vận hành được là xây dựng và duy trì văn hoá an toàn thực phẩm tích cực. Yếu tố đầu tiên được liệt kê là cam kết của lãnh đạo và mọi người, sau đó là sự dẫn dắt, nhận thức, trao đổi cởi mở kể cả báo cáo sai lệch, và đủ nguồn lực cho hệ thống vệ sinh. Đây không phải khẩu hiệu treo tường. Trên hồ sơ, nó là: ai trong ban lãnh đạo ký và xem lại chính sách, sai lệch được báo lên bằng kênh nào và trong bao lâu, người báo sai lệch được bảo vệ ra sao. Khi đánh giá, người ta hỏi một công nhân ca đêm “anh thấy dao cắt mẻ thì báo ai”, chứ không hỏi giám đốc.
Quản lý chất gây dị ứng (mục 13.2.7). Phải xác định chất gây dị ứng có trong nguyên liệu, thành phần và sản phẩm; có hệ thống quản lý từ nhận hàng, chế biến tới bảo quản; ngăn nhiễm chéo bằng tách riêng không gian hoặc thời gian, có vệ sinh hiệu quả giữa hai sản phẩm có chất gây dị ứng khác nhau; đào tạo riêng khi cần. Codex nêu ví dụ: hạt cây, sữa, trứng, giáp xác, cá, đậu phộng, đậu nành, lúa mì và ngũ cốc có gluten.
Nhà máy nước quả, gia vị nghĩ mình không liên quan. Thường là có. Một dây chuyền chạy cả puree trái cây và sản phẩm có thêm sữa, một nhà máy gia vị đóng gói cả hỗn hợp có bột mì hoặc mù tạt theo yêu cầu người mua, là đã có chất gây dị ứng trên dây chuyền. Viết lại chỗ 3 bắt đầu bằng một ma trận: sản phẩm nào, chất gây dị ứng nào, chạy trên dây chuyền nào, thứ tự chạy, cách vệ sinh khi đổi.
HACCP có giá trị bao lâu?
Đây là câu được tìm nhiều. Câu trả lời ngắn: kế hoạch HACCP theo Codex không có “hạn”. Nó phải được xem lại định kỳ, và xem lại ngay khi có thay đổi đáng kể có thể ảnh hưởng tới mối nguy hoặc biện pháp kiểm soát: quy trình mới, nguyên liệu mới, sản phẩm mới, thiết bị mới, kiến thức khoa học mới. Cái có hạn là giấy chứng nhận do tổ chức chứng nhận cấp, theo chu kỳ của từng chuẩn.
Vì vậy, một bộ hồ sơ viết năm 2014 mà chỉ thay ngày ký mỗi năm thì về hình thức vẫn “còn hiệu lực” trong ngăn tủ. Về nội dung thì nó đã cũ từ năm 2020, và với dây chuyền đã đổi thiết bị, có khi đã cũ từ trước đó.

Phần bài viết không làm thay được
Bài viết chỉ ra được ba chỗ phải viết lại. Nó không làm được những việc sau cho nhà máy của anh chị:
- Đọc bộ hồ sơ HACCP hiện có, đánh dấu từng dòng còn viết theo bản cũ, và sắp thứ tự sửa theo rủi ro.
- Chấm lại bảng phân tích mối nguy cho từng nhóm sản phẩm, xếp từng biện pháp vào đúng tầng.
- Lập hồ sơ thẩm định cho từng CCP, chỉ ra CCP nào đang thiếu bằng chứng, nhất là sau khi dây chuyền đổi công suất hoặc thiết bị.
- Lập ma trận chất gây dị ứng và lịch chạy dây chuyền.
Nếu bộ hồ sơ HACCP của nhà máy đã nhiều năm chỉ thay ngày ký, hãy bắt đầu bằng một phiên chẩn đoán dự án: 45–60 phút, không tính phí. Mang theo bảng phân tích mối nguy và kế hoạch HACCP hiện có. Chúng ta xem trang nào còn đứng được trước khi chuyên gia đánh giá xem.
Đọc thêm:
- Thẩm định và thẩm tra HACCP: nhầm một chữ, trượt cả buổi đánh giá
- HACCP và ISO 22000 khác nhau ở đâu — nhìn từ phía người ký séc
- HACCP có AI: khi thuật toán sai, ai ký?
- Layout nhà máy thực phẩm: 15 phút là đoàn audit EU nhìn ra sai
Chọn thị trường trước, chọn máy sau.
Nguồn tham khảo
- FAO và WHO. General Principles of Food Hygiene, CXC 1-1969, thông qua 1969, sửa đổi 1997, 2003, 2020, 2022; bản in 2023: phần giới thiệu (GHP cần chú ý hơn: tần suất thực hiện, giám sát, thẩm tra cao hơn; ví dụ bề mặt tiếp xúc thực phẩm ăn liền so với tường, trần); mục 5 (nguyên tắc chung; xem lại hệ thống định kỳ và khi có thay đổi đáng kể; văn hoá an toàn thực phẩm và các yếu tố); định nghĩa “mối nguy đáng kể”; mục 13.2.7 (quản lý chất gây dị ứng); mục 17 (bảy nguyên tắc: Nguyên tắc 3 “validated critical limits”, Nguyên tắc 6 “validate the HACCP plan and then establish procedures for verification”); mục 19.6–19.7 (CCP chỉ cho mối nguy đáng kể; cây quyết định dùng linh hoạt); mục 19.11.1 (thẩm định kế hoạch trước khi áp dụng; thẩm định lại khi thay đổi); Phụ lục I Bảng 1 (so sánh biện pháp GHP và CCP); Phụ lục II (12 bước); Phụ lục IV (công cụ xác định CCP, nội dung mới của bản này). doi.org/10.4060/cc6125en
- FAO và WHO. Food Hygiene Basic Texts, ấn bản thứ 3, 2003: Recommended International Code of Practice: General Principles of Food Hygiene, CAC/RCP 1-1969, Rev. 3 (1997), sửa đổi 1999, và Phụ lục HACCP System and Guidelines for its Application (bảy nguyên tắc theo cách viết cũ; Sơ đồ 2 cây quyết định ví dụ; không có mục chất gây dị ứng, văn hoá an toàn thực phẩm, GHP cần chú ý hơn). fao.org
- Bộ Khoa học và Công nghệ. TCVN 5603:2023 Nguyên tắc chung về vệ sinh thực phẩm: thay thế TCVN 5603:2008, xây dựng trên cơ sở tham khảo CXC 1-1969 sửa đổi 2020 (theo tin của Sở Công Thương Thái Nguyên). soct.thainguyen.gov.vn
- BRCGS. Global Standard Food Safety, Issue 9, tháng 8/2022: phần giới thiệu (kế hoạch an toàn thực phẩm áp dụng đủ các nguyên tắc HACCP của Codex); mục 2.1–2.13 đánh số tương ứng 12 bước Codex. brcgs.com
- Codex Alimentarius. Guidelines for the Validation of Food Safety Control Measures, CXG 69-2008: được CXC 1-1969 bản 2020 dẫn chiếu cho việc thẩm định biện pháp kiểm soát (tên văn bản lấy từ chính CXC 1-1969).
- Kinh nghiệm dự án của tác giả: hai “bệnh” của bảng phân tích mối nguy cũ; ví dụ ba tầng ở nhà máy puree; năm thành phần của hồ sơ thẩm định một CCP; lỗi nâng công suất mà không thẩm định lại; ma trận chất gây dị ứng.
Bài viết của Paul Nguyen, tổng hợp từ các nguồn trên (truy cập tháng 10/2026) và kinh nghiệm rà soát hồ sơ HACCP tại nhà máy chế biến thực phẩm. Bài không thay cho văn bản chính thức của Codex và TCVN. Ảnh đại diện: nền ảnh của Anna Shvets trên Pexels (https://www.pexels.com/photo/5953714/).





